Eyso de Wendt

Een Kollumer koopman in de Oost

In 1943 ben ik geboren aan de toenmalige Bredereed, nu Eyso de Wendtstraat 4 te Kollum. In mijn jeugd heb ik met andere kinderen gespeeld in en om het zogenaamde werkhuis. Pas veel later kwam ik er achter dat het werkhuis is gebouwd op de fundamenten van Oostenburg. Dat is de buitenplaats die Eyso de Wendt na een succesvolle carrière bij de VOC in Kollum liet bouwen. Hij keerde in 1762 terug als een zeer gefortuneerd man. Tot zijn dood in 1780 heeft hij een grote invloed gehad op het dorp Kollum door de aankoop (maar ook sloop) van vele panden en gronden en de aanleg van het buitengoed Oostenburg. Echter, in 1836, ruim een halve eeuw later, was die invloed alweer vrijwel geheel verdwenen. Slechts de herenbank en het rouwbord in de Maartenskerk te Kollum zijn concrete herinneringen aan Eyso de Wendt, terwijl in 1989 restanten van het theehuis aan de trekvaart werden gevonden.

handtekening Eyso de Wendt

handtekening van Esyo de Wendt in een brief van 1766

De levensloop van Eyso de Wendt ziet er in het kort als volgt uit:

1718 op 27 februari gedoopt te Kollum
1733 vader overlijdt
1734 in dienst van de VOC en vertrek naar Batavia
1736 als extra-ordinaris klerk naar Surat (India)
1738 boekhouder en tweede pakhuismeester
1742 onderkoopman en secretaris van de Raad van Surat
1746 terug naar Batavia
1747 tweede supercarga in de handel tussen Surat en Kanton (China); tot 1752 pendelen tussen Batavia-Surat-Kanton-Batavia
1748 koopman
1752 derde supercarga in de handel tussen Batavia en Kanton
1753 eerste supercarga
1754 directeur van de Chinahandel
1757 terug naar Batavia
1761 terug naar Nederland
1762 op 26 juni aankomst op de rede van Texel; aankoop huis Groote Kerkstraat te Leeuwarden en vestiging aldaar
1763 medegecommitteerde Staat ten Landsdage en volmacht voor Oostdongeradeel
1763 aankoop huis en hof aan de Voorstraat te Kollum
1765 aankoop huis Kleine Hoogstraat te Leeuwarden
1765 volmacht voor Dantumadeel
1766 verhuizing naar Kollum; moeder overlijdt
1767 tot 1770 extra-ordinaris bewindhebber namens Friesland in de VOC-kamer Amsterdam
1768 aankoop grafkelder in de Maartenskerk te Kollum
1772 grietman over Westdongeradeel
1773 aankoop Heerlijke Zathe en Landen ('t Hoog) te Kollum
1777 aankoop huis hoek Kleine Hoogstraat/Groote Kerkstraat te Leeuwarden
1778 Gedeputeerde Staat van Friesland
1779 aankoop grond, voorheen de Tya, te Kollum
1780 opmaak testament bij notaris van der Ley te Leeuwarden
1780 op 1 maart overleden; bijgezet in de Maartenskerk te Kollum

De plaatsen Surat, Kanton en Batavia hebben een belangrijke plaats in Eyso's leven ingenomen. Op bijgaand kaartje staan deze plaatsen in rood aangegeven.

kaart van Suratte, Kanton en Batavia)

Kaart van Azië, gemaakt door Isaak Tirion, uit 1733

Eyso's leven en werken is uitgebreid beschreven in het artikel Een Kollumer koopman in de Oost van Femme Gaastra en Wilma Seybel in de Vrije Fries. Ook Mr. A.J. Andreae enige pagina's (117-119) aan Eyso de Wendt; hij doet dat nog eens dunnetjes over in de Friesche Volksalmanak voor het jaar 1898. En wie nu nog niet genoeg over hem denkt te weten kan terecht bij het boek Uit het verleden en heden van Kollum van Y. Douma op de pagina's 168-170.

Maar wie was nu de persoon Eyso de Wendt? Wat het fysieke deel betreft: tot op heden is er geen portret van Eyso de Wendt gevonden. De auteurs Gaastra en Seybel vinden het wel opvallend dat Eyso ongehuwd bleef, omdat dat in de hogere VOC-kringen niet gebruikelijk was. Verder valt hen op dat hij zich in de de officiële VOC-documenten verstopt; de toon is formeel en op het onderdanige af. Zij hebben ook geen schandalen rond de persoon Eyso kunnen vinden.

Waarom is Eyso als 16-jarige naar Batavia vertrokken? Waarschijnlijk heeft dit te maken met het overlijden van zijn vader kort daarvoor en de financiële zorg voor zijn moeder. Bovendien vertrok zijn 16 jaar oudere neef Arjen (Adriaan) Bergsma als fiscaal naar Batavia.  Zij reisden samen met hetzelfde schip, de Kerkwijk.

Blijkbaar was Eyso aan Friesland gehecht. Na zijn terugkeer ging hij eerst in Leeuwarden wonen, maar vanaf 1766 keerde hij naar Kollum terug, misschien ook omdat het met de gezondheid van zijn moeder slechter ging, want in dat jaar kwam ze te overlijden. De Kollumer gemeenschap liep met hem weg omdat hij voor veel werk zorgde, maar dat hoeft niet per se te betekenen dat hij een sociale man was.

De Dokkumer ontvanger Adam Godfried Schultz (Kampen 1734 - Dokkum 1816) beschrijft in een zogenaamde gekaapte brief van 14 november 1780 Eyso echter als volgt:

UWEd. meld te recht van Eiso de Wendt zijn gierigheid in Indiën, hier reisde hij ook altemets een geheele dag zonder knegt, zonder andere verteering, als een stuijver koek uijt de zak, en een zoopie toe.

Zijn overlijden kwam te snel, althans voordat hij zijn project "Oostenburg" kon afmaken. Nog in 1779, dus een jaar voor zijn dood, doet hij vele grondaankopen. Dat hij hechtte aan het voltooien en in stand houden van zijn buitengoed blijkt uit de bepalingen in zijn testament dat de Steenen Berg afgemaakt moest worden, dat de goederen in de eigen familie moesten blijven en goed onderhouden. Misschien had hij toch graag zelf een stamhouder gehad, want de eerste bepaling in het testament was dat de achternaam van de erfgenamen "in het eeuwige" De Wendt moest zijn en niet Wendt. Gelukkig heeft hij niet kunnen bevroeden dat zijn levenswerk in Kollum na slechts ruim een halve eeuw teloor zou gaan.

Hieronder staan meer gedetailleerde beschrijvingen rond de persoon Eyso de Wendt.

Speciale dank ben ik verschuldigd aan de heer P.F. Visser, oud-burgemeester van Kollumerland en Nieuwkruisland, voor het gebruik van zijn omvangrijke dossier van Eyso de Wendt en de genealogieaanvullingen, en de auteurs Dr. Regn. Steensma, oud-voorzitter van de stichting Oud Kollumerland, Femme Gaastra en Wilma Seybel voor het mogen publiceren van respectievelijk het artikel over de herenbank in de Maartenskerk te Kollum en de uitgebreide en boeiende levensbeschrijving over het leven en (VOC-)werken van Eyso de Wendt.

Uiteraard waren er meer Friezen die naar de Oost vertrokken. Wie daarin geïnteresseerd is, lees dan verder