Mijn geboortehuis in Kollum


© Tymen Wierstra


Inleiding

tegeltje 1 uit haard boerderij

In 1943 ben ik geboren in de boerderij aan de Eyso de Wendtstraat 4, in het centrum van Kollum. In het begin van de jaren vijftig vond ik naast de boerderij een Hollandse duit uit 1720. Bij een verbouwing rond diezelfde tijd bleek in de haard achter de kolenkachel een tegeltjestableau te zitten. duit uit 1720De beste twee daarvan zijn bewaard gebleven en een deskundige positioneerde ze rond 1770. Beide vondsten duidden erop dat 1) op die plek al vele eeuwen een huis had gestaan en 2) dat het voorhuis dateerde uit de tweede helft van de 18e eeuw. Een paar jaar geleden vond ik in een tegeltje 2 uit haard boerderijdoos een krantenknipsel uit de Kollumer krant van april/mei 1975 over de verkoop van de boerderij door mijn grootvader Tijmen van der Horn aan de Stichting Oud Kollumerland. Kort daarvoor, in 1974, was de schuur ingestort. Dank zij de inzet van deze stichting werd de boerderij van de sloop gered. Het binnenste van de boerderij is in de jaren daarna volledig verbouwd, waarbij bijvoorbeeld de stal plaats heeft moeten maken voor slaapkamers.

Onderzoek

Door mijn pensionering kreeg ik meer vrije tijd en besloot ik onderzoek te doen naar de boerderij en te proberen antwoord te krijgen op de volgende vraag: hoe lang staat op die plek al een huis en wie waren de eigenaren?

Hoewel er op de huidige plek in 1667 al een boerderij stond, positioneert drs. Peter Karstkarel het huidige pand in de tweede helft van de 18e eeuw. Die veronderstelling wordt, althans voor het voorhuis, ondersteund door de hiervoor genoemde tegeltjes. De schuur is vrijwel zeker van latere datum. Op basis van kadastrale tekeningen denkt Herma van den Berg dat de achtergevel en mogelijk de hele schuur dateert van na 1832. Volgens een aantekening in de kadastrale leggers zou dat 1856 geweest kunnen zijn, maar die aanname kan niet door feiten worden ondersteund.

Belangrijke steun bij het onderzoek vormde de "Gids voor onderzoek naar de geschiedenis van onroerend goed in Friesland", verkrijgbaar bij Tresoar. Dankbaar gebruik heb ik gemaakt van de archieven van het kadaster (de heer Ynze Zuiderveld), van Tresoar, van de gemeente Kollumerland, het kadaster en de Leeuwarder Courant. Ook medewerkers van het Dagblad van Noord-Oost Friesland (Wieger Rekker en Anne de Jong) waren erg behulpzaam bij dit onderzoek.

De belastingkohieren (reëel en specie) samen geven over een lengte van jaren de namen van de eigenaars en de bewoners.

Begin 2007 heb ik de boerderij in zijn toenmalige toestand zowel van binnen als buiten kunnen bekijken. Wat ik erg jammer vind, is dat de stallen en de schuur zijn verdwenen, sterker nog, dat er van het binnenste van de boerderij tot -zeg- 1974 zoals ik dat jarenlang heb gekend, heel weinig over is. Ook viel me op dat de oorspronkelijke kamer en keuken veel kleiner zijn dan in mijn herinnering. Verder is de schoorsteen in de boerderij verwijderd. De stal heeft plaats moeten maken voor slaapkamers en een badkamer, de schuur is veranderd in een grote huiskamer met overdekt terras. Het ziet er allemaal heel mooi en praktisch uit, maar toch, als je daar als kind bent geboren en hebt gespeeld...

Maar toen ik later achterom keek, vielen die bezwaren grotendeels weg, en was ik blij dat de contouren van de boerderij er nog zo staan zoals die er eeuwen moeten hebben uitgezien. En dat die geen plaats heeft hoeven maken voor een strak vormgegeven winkelgebouw of -erger nog- parkeerterrein.

prentbriefkaart geboortehuis in 1975

Prentbriefkaart uit 1975

Object

Kadastrale aanduiding Kollum D 1212
Grootte 4 are 66 ca
Coördinaten 205894-588371
Cultuur HUIS ERF GARAGE SCHUUR
Adres Eyso de Wendtstraat 4, 9291 ES Kollum

Uit: Bouwkunst in Kollumerland

Drs. Peter Karstkarel, uitgegeven in 1984 door de Stichting Oud Kollumerland, pagina 78:

Kop-rompboerderij, Eyso de Wendtstraat 4, Kollum

Deze laatste oude boerderij van de vlek Kollum is gesitueerd op een belangrijke plek. Het geschiedkundig belang van de situering zijn argumenten geweest om alles in het werk te stellen om de boerderij gehandhaafd te krijgen. Het in niet al te beste staat verkerende gebouw werd gehavend tijdens de herfststormen van 1972 en twee jaar later stortte de schuur ten gevolge van natuurgeweld in.

De Stichting Oud Kollumerland kocht de boerderij aan en liet het gebouw herstellen, wat op een gedeeltelijke herbouw neerkwam. Met de gerestaureerde dwarswoning nr. 6 en het in restauratie zijnde Oostenburg vormt het thans een ensemble van bijzondere kwaliteit, juist vanwege de verschillen in functies, volumes en vormen die de drie panden te zien geven. De ruimtelijke variatie van twee poten van de Eyso de Wendtstraat, de Oostenburgstraat en het Hoogpypke bezit er respectabele bebouwingsaccenten mee.

De kop-rompboerderij is in de tweede helft van de achttiende eeuw gebouwd. Het voorhuis is opmerkelijk hoog en breed; de naald van de woningkap ligt niet eens zo veel lager dan dat van de schuur. Voorhuis en schuur zijn beide gedekt met oranje-rode pannen. De tuitgevel van het voorhuis ligt onmiddellijk aan de straat en is vier raamtraveeën breed, waarbij een aanmerkelijk bredere muurdam de plaats van de haard in het interieur verraadt. De schoorsteen met bord is midden op de tuitgevel gezet en het rookkanaal heeft scheef achter de gevel gelopen. Oude foto's laten zien dat dit gedeelte helemaal doorgeroet was en bij de restauratie moest het worden vervangen. De sporen van dit stuk geschiedenis zijn nu nog van de gevel af te lezen; met het vorderen van de jaren zal het metselwerk een meer gelijke toon krijgen: het patina van de geschiedenis (dat in geïndustrialiseerde streken het vuil van de welvaart wordt).

In de geveltop zitten twee zolderramen die ver naar de zijkanten geplaatst zijn. Naast het voorhuis staat, verscholen achter een schutting, de stookhut. De schuur kreeg bij de toppen, die voorheen gedicht waren met wagenschot, uileborden, met zwanen, een pinakelmakelaar en accoladelijsten. De achtergevel van de schuur laat grote schuurdeuren, geflankeerd door een groot en een klein raam en een staldeur met boven- en zijlicht zien. Hoewel er op andere plaatsen in Kollum nog wel boerderijen te ontdekken zijn, is dit toch ongetwijfeld de nestor van dit gezelschap en verdient het bouwwerk dan ook respect.

Uit: Noordelijk Oostergo (Kollumerland en Nieuw Kruisland)

Herma M. van den Berg (ISBN 90 12 05880 5):

Eyso de Wendtstraat 4

Op de kadastrale minutekaart staat het pand afwijkend getekend van de tegenwoordige toestand. Het is minder diep dan het aangrenzende nr. 6 en de vuurhut staat rechts achteraan in plaats van vooraan zoals thans. Het pand was toen eigendom van de winkelierster, die ook het hoekpand aan de Voorstraat bezat. Volgens deze gegevens zou de achtergevel van de schuur en mogelijk zelfs de gehele schuur jonger dan 1832 moeten zijn. Het voorhuis, dat vier vensters breed en langs de brede geveltop vlechtingen heeft en kleine lichttoevoeren met houten kozijnen, kan nog 18e-eeuws zijn. Het pand is in de jaren zeventig gerestaureerd door de stichting Oud Kollumerland.